تحقیق و توسعه در حقوق مالی و مالیاتی

تحقیق و توسعه در حقوق مالی و مالیاتی

معافیت مالیاتی به‌مثابه هزینه عمومی پنهان: الزامات بودجه‌مندی، شفافیت و پاسخگویی در حقوق عمومی مالی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار، گروه حقوق بین‌الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
چکیده
معافیت مالیاتی در ظاهر، استثنایی بر قاعده اخذ مالیات است. معافیت مالیاتی در حقوق عمومی مالی، صرفاً عدم وصول درآمد عمومی نیست، بلکه می‌تواند صورتی از خرج عمومی پنهان باشد که به جای درج در ردیف‌های بودجه، درون نظام مالیاتی مستتر می‌شود. معافیت، نرخ صفر، اعتبار مالیاتی، کسر از پایه، بخشودگی و ترجیح مالیاتی، هرچند در قالب کاهش یا حذف بدهی مالیاتی ظاهر می‌شوند، اما از حیث آثار مالی، توزیعی و نهادی، کارکردی مشابه هزینه عمومی دارند؛ زیرا دولت با چشم‌پوشی از منبع عمومی، گروه، فعالیت، منطقه یا بخش خاصی را حمایت می‌کند. مسئله اصلی مقاله حاضر این است که آیا معافیت‌های مالیاتی در حقوق ایران را باید صرفاً امتیازهای پراکنده قانونی دانست، یا می‌توان آن‌ها را ذیل مفهوم هزینه‌های مالیاتی، مشمول اصول بودجه‌مندی، شفافیت، عدالت مالیاتی، پاسخگویی نهادی و ارزیابی اثربخشی قرار داد. فرضیه مقاله این است که تصریح قانونی، شرط لازم اعتبار معافیت مالیاتی است، اما برای مشروعیت کامل آن در حقوق عمومی مالی کافی نیست. معافیت مالیاتی، هنگامی که به کاهش درآمد عمومی و حمایت از ذی‌نفعان خاص می‌انجامد، باید افزون بر مبنای قانونی، دارای هدف عمومی روشن، برآورد درآمد ازدست‌رفته، مدت یا شرط بازنگری، سنجش آثار توزیعی و نهاد پاسخگو باشد. از این منظر، اصل قانونی بودن مالیات باید به اصل قانونی، شفاف و پاسخگو بودن عدم اخذ مالیات نیز توسعه یابد. براین‌اساس، اصل قانونی بودن مالیات باید به اصل قانونی، شفاف و پاسخگو بودن عدم اخذ مالیات نیز توسعه یابد. مقاله پیش­رو با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد حقوق عمومی مالی، معافیت مالیاتی را از سطح حکم فنی مالیاتی فراتر برده و آن را در نسبت با قانون بودجه، کنترل پارلمانی، عدالت مالیاتی و مسئولیت دولت در تخصیص منابع عمومی بازخوانی می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.    امامی، محمد (1391). حقوق مالیه عمومی، تهران: نشر میزان، چاپ چهارم.
2.    پتفت، آرین و رستمی، ولی (1397). تحلیل حقوقی نظام مالیاتی مناطق ویژه اقتصادی جمهوری اسلامی ایران، پژوهش حقوق عمومی، 20 (60): 181-157.
3.    رستمی، ولی (1390). مالیه عمومی، تهران: نشر میزان، چاپ اول
4.    زاده نجف، محمدرضا، علی پور، محمدرضا، میرزاده کوهشاهی، نادر و رستمی، ولی. (1405). شفافیت مالیاتی در مقابله با برنامه‌ریزی مالیاتی تهاجمی شرکت‌های چند ملیتی؛ مطالعه تطبیقی اتحادیه اروپایی و ایران. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 9(30)، 130-160. https://doi.org/10.22034/law.2025.2048711.1586
5.    شاهنوش فراهانی، محمدصابر و رجب­زاده، محمدرضا (1400). آسیب شناسی معافیت‌ها و مشوق‌های مالیاتی جمهوری اسلامی ایران با رویکرد حمایت از تولید، اقتصاد دفاع و توسعه پایدار، 6 (22): 132-111.
6.    صفایی، سید حسین و درویش زاده، محمدجواد. (1404). تحلیل فقهی و حقوقی مشروعیت مالیات ستانی از خسارت تاخیر تادیه با تاکید بر نقد درآمدانگاری خسارت. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، 2(3، 254-288. https://doi.org/10.22034/jrpl.2025.2064385.1156
7.    عسکری، علی و جعفری، تینا (1395). ارزیابی آثار اعطای معافیت مالیاتی در مناطق آزاد تجاری ایران (مطالعه موردی منطقه آزاد قشم، کیش و چابهار)، فصلنامه اقتصاد مالی، 10 (37)، 70-43.
8.    موسوی جهرمی، یگانه و همکاران (1396). بررسی مشوق‌های هدفمند توسعه منطقه‌ای با رویکرد DID، مطالعه موردی: معافیت‌های مالیاتی موضوع ماده 132 قانون مالیات‌های مستقیم، پژوهش­های رشد و توسعه پایدار، 7 (28): 50-33.
9.    مولایی، آیت و آقازاده، آیدین (1404). مطالعه تطبیقی اشخاص معاف از مالیات بر ارث در قوانین مالیاتی ایران و انگلستان، حقوق عمومی تطبیقی، 2 (2): 114-96.
10. نریمانی، میثم، صاحبکار خراسانی، سیدمحمد و سحری، حمیدرضا (1401). ارزیابی تاریخی معافیت‌های مالیاتی شرکت‌های دانش بنیان و واحدهای فناور در ایران، مدیریت نوآوری، 11 (2)، 72-49.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.