تحقیق و توسعه در حقوق مالی و مالیاتی

تحقیق و توسعه در حقوق مالی و مالیاتی

استاندارد حسابداری شماره ۱۶ در ترازوی اجتهاد عقلائی و عدالت شرعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق عمومی، گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 کارشناسی حقوق، دانشکده حقوق، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز، تهران، ایران
چکیده
تسعیر ارز در نظام گزارشگری مالی، صرفاً فرایندی برای تبدیل مبالغ ارزی به واحد پول گزارشگری نیست، بلکه مسئله‌ای ناظر به نحوه بازنمایی واقعیت اقتصادی، شناسایی تغییرات ارزش پول و آثار آن بر حقوق و منافع ذی‌نفعان است. این پژوهش با هدف تحلیل مبانی و آثار تسعیر ارز در پرتو فقه معاملات و ارزیابی نسبت آن با الزامات استاندارد حسابداری شماره ۱۶ انجام شده است. روش پژوهش، تحلیلی ـ توصیفی و مبتنی بر مطالعه تطبیقی مبانی حسابداری و قواعد فقه امامیه است. در این چارچوب، ابتدا ماهیت تسعیر ارز و تمایز میان اقلام پولی و غیرپولی بررسی شده، سپس مبانی تعیین نرخ تسعیر، شناسایی سود و زیان ناشی از تغییرات نرخ ارز و نحوه انعکاس آثار عملیات خارجی تحلیل شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که میان منطق استاندارد حسابداری شماره ۱۶ و برخی اصول بنیادین فقه معاملات، از جمله صدق و شفافیت در بازنمایی واقعیت، تبعیت حکم از موضوع، حجیت عرف عقلایی و احتیاط در اموال، ظرفیت قابل‌توجهی برای همگرایی وجود دارد. بااین‌حال، شناسایی حسابداری سود ناشی از تغییر نرخ ارز لزوماً به معنای تحقق سود به مفهوم اقتصادی و فقهی و در نتیجه قابلیت تصرف یا توزیع آن نیست. براین‌اساس، تفکیک میان «شناسایی و اندازه‌گیری حسابداری» و «تحقق و آثار تصرفی سود» برای جلوگیری از اختلاط مال و ثمرات و پیشگیری از توزیع ناعادلانه سود و زیان ضروری است. نتیجه پژوهش آن است که استاندارد حسابداری شماره ۱۶ را می‌توان سازوکاری برای بازنمایی منضبط واقعیت اقتصادی دانست؛ با این ملاحظه که اعتبار عدد حسابداری نباید بدون احراز تحقق اقتصادی و رعایت موازین فقهی، مبنای ترتب آثار تصرفی و توزیعی قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
1.    توکلی، محمدمهدی و هاشمی، محمد (1404). تحلیل حقوقی زمان تسعیر دیون ارزی در ورشکستگی: نگاهی به رأی وحدت رویه ۸۶۱ دیوان عالی کشور. دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی، 4(7)، 57-90. https://doi.org/10.22034/analysis.2025.728584
2.    حسینی، سید محمد (1390). فقه معاملات مالی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
3.    حمدی، حسین (1398). روش‌شناسی استاد جعفری لنگرودی در وجودشناسی اعمال حقوقی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 2(5)، 211-229.
4.    شباهنگ، رضا (1392). تئوری‌های حسابداری. تهران: سازمان حسابرسی.
5.    کمیته تدوین استانداردهای حسابداری (1404). استاندارد حسابداری شماره ۱۶: تسعیر ارز. تهران: سازمان حسابرسی.
6.    مطهری، مرتضی (1388). حقوق مالی اسلام. تهران: انتشارات معارف.
7.    مکارم شیرازی، ناصر (1386). فقه معاملات بانکی. قم: دارالتقوی.
8.    موسویان، سیدعلی (1388). پول، تورم و ربا از دیدگاه فقه اسلامی. تهران: مؤسسه عالی آموزش بانکداری.
منابع عربی
9.        المحقق الحلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن. (بی‌تا). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
10.     الموسوی البجنوردی، سید محمد. (۱۴۱۹ق). القواعد الفقهیة. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
11.     الموسوی الخمینی، روح‌الله (1387). تحریرالوسیله. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
12.     النجفی، محمدحسن (1988). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. قم: دارالکتب الإسلامیة.
13.     السبزواری، سید عبدالأعلی (2009). مهذب الأحکام فی بیان الحلال والحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
14.     الصدر، سید محمدباقر. (۱۴۰۸ق). اقتصادنا. قم: دارالتعارف.
15.     الصدر، سید محمدباقر. (۱۴۱۴ق). بحوث فی شرح العروة الوثقی. قم: دارالتعارف.
16.     الطباطبائی الیزدی، سید محمدکاظم. (۱۴۱۹ق). العروة الوثقی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
منابع انگلیسی
1.       Al-Ashqar, K. (2016). Islamic Finance and Accounting. London: Routledge.
2.       Alexander, D., & Nobes, C. (2020). Financial Accounting: An International Introduction (7th ed.). Pearson.
3.       Belkaoui, A. R. (2004). Accounting Theory (5th ed.). Thomson Learning.
4.       Deegan, C. (2014). Financial Accounting Theory (4th ed.). McGraw-Hill Education.
5.       IASB. (2023). IAS 21: The Effects of Changes in Foreign Exchange Rates. London: IFRS Foundation.
6.       Kieso, D. E., Weygandt, J. J., & Warfield, T. D. (2020). Intermediate Accounting (17th ed.). Hoboken, NJ: Wiley.
7.       Lewis, M. K., & Algaoud, L. M. (2001). Islamic Banking. Cheltenham: Edward Elgar Publishing.
8.       Sen, A. (2009). The Idea of Justice. Cambridge, MA: Harvard University Press.
9.       Watts, R. L. (2003). Conservatism in accounting. Accounting Horizons, 17(3), 207–221.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.