تحقیق و توسعه در حقوق مالی و مالیاتی

تحقیق و توسعه در حقوق مالی و مالیاتی

خصوصیت خواهان دعوای جبران خسارت علیه دولت در دیوان عدالت اداری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای حقوق عمومی، واحد ساری، دانشگاه آزاد اسلامی، ساری، ایران.
2 استادیار گروه حقوق، واحد بابل، دانشگاه آزاد اسلامی، بابل، ایران
3 دانشیار گروه حقوق خصوصی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
چکیده
دعوای جبران خسارت علیه دولت به حکم تبصره 1 ماده 10 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری به عنوان حکمی استثنائی و خلاف قاعده در صلاحیت دیوان عدالت اداری قرار دارد. با توجه به اصول 173 قانون اساسی و مواد 10 و 12 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری و با توجه به فلسفة وجودی تشکیل دیوان عدالت اداری در خصوص تظلم‌خواهی مردم نسبت به دولت، تردیدی در اینکه اشخاص حقوق خصوصی بتوانند در نقش خواهان دعوای جبران خسارت در دیوان ظاهر گردند وجود ندارد. اما ابهام از آنجا آغاز می‌گردد که آیا امکان طرح دعوای اشخاص حقوق عمومی (اجزاء و ارگان‌های دولتی) به خواستة جبران خسارت علیه یکدیگر در دیوان عدالت اداری وجود دارد؟ به عبارتی آیا اشخاص حقوق عمومی نیز می‌توانند در نقش خواهان دعوای جبران خسارت در دیوان عدالت اداری پدیدار گردند؟ پذیرش یا عدم‌پذیرش این گونه دعاوی در دیوان عدالت اداری، افزون بر آثار شکلی و صلاحیتی، پیامدهای مهمی در تضمین حقوق اشخاص عمومی و انتظام‌بخشی به روابط میان دستگاه‌های اجرایی دارد. تعیین دقیق حدود صلاحیت دیوان عدالت اداری در این زمینه، ضمن جلوگیری از تفسیرهای متفاوت، موجب ایجاد وحدت رویه و تأمین امنیت حقوقی در رسیدگی به اختلافات احتمالی میان اشخاص حقوق عمومی خواهد شد. هر چند این اعتقاد وجود دارد که اجزای دولت نیز می‌تواند در دیوان طرح دعوا نمایند و تبصره 2 ماده 3 قانون مذکور نیز بر این شبهه دامن می‌زند؛ اما در این پژوهش با توجه به اصول و قواعد حاکم و نصوص قانونی و رویه رسیدگی دیوان، با روش تحلیلی و توصیفی به اثبات می‌رسد که خواهان دعوای جبران خسارت علیه دولت در دیوان عدالت اداری اختصاص به اشخاص حقوق خصوصی دارد و برای دولت و اجزای آن اختیار طرح این دعوا نداشته و همچنین برای دیوان عدالت اداری به عنوان مرجع رسیدگی‌کننده، صلاحیت رسیدگی به دعوای جبران خسارت با خواهان دولتی متصور نیست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
1.    ابهری، حمید و برزگر، محمدرضا (1397). آیین دادرسی مدنی1 دعاوی وصلاحیت‌ها. چاپ دوم، مجد، تهران.
2.    استوارسنگری، کوروش (1390). مفهوم دولت در آراء وحدت رویه دیوان عدالت اداری. مطالعات حقوقی، شماره 1، ص 1–34.
3.    اکبری، افشار و رستمی، ولی و عطریان، فرامرز (1398). بررسی تطبیقی مسئولیت مدنی دولت و مراجع رسیدگی‌کننده به آن در حقوق ایران و انگلستان. نشریه پژوهش نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، شماره 76، ص 59–78.
4.    امامی، سیدحسن (1386). حقوق مدنی. جلد1، چاپ بیست‌وهفتم، اسلامیه، تهران.
5.    امامی، محمد و استوار سنگری، کوروش (1387). حقوق اداری. جلد اول، چاپ دوم، نشر میزان، تهران.
6.    امامی، محمد و استوارسنگری، کوروش (1389). حقوق اداری. جلداول شامل مباحث حقوق اداری1و2، چاپ دهم، میزان، تهران.
7.    امامی، محمد و سلیمانی، مهستی (1392). ضوابط تشخیص دعاوی قابل طرح در دیوان عدالت اداری. مجله حقوقی دادگستری، شماره 82، ص 9–38.
8.    امامی، محمد و سلیمانی، مهستی (1393). شخصیت خواهان در دیوان عدالت اداری. مجله حقوقی دادگستری، شماره 1، ص1–30.
9.    امامی، محمد و واعظی، سید مجتبی و رستمی، مریم (1400). تاملی بر استثنائات مسئولیت مدنی دولت درنظام حقوقی ایران. پژوهش‌های نوین اداری، شماره 6، ص 11–34.
10. امامی، محمد و واعظی، سید مجتبی و سلیمانی، مهستی (1398). ضوابط دعاوی قابل طرح در دیوان عدالت اداری. چاپ دوم، میزان، تهران.
11. انصاری، مسعودوطاهری، محمدعلی (1386). دانشنامه حقوق خصوصی. سه جلدی، جلد2، چاپ‌دوم، محراب‌فکر، تهران.
12. باریکلو، علیرضا (۱۳۹۶). مسئولیت مدنی. چاپ هفتم، میزان، تهران.
13. بهشتی، محمد جواد و مردانی، نادر (1386). آیین دادرسی مدنی، جلد اول، چاپ سوم، میزان، تهران.
14. جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر (1386). مبسوط درترمینولوژی حقوق. پنج‌جلدی، جلد3، چاپ‌سوم، گنج‌دانش، تهران.
15. جلالی، محمد و موسوی نژاد، سیدامیر (1404). گذار از دیوان به اداره؛ لحظه‌ی تاسیس حقوق اداری در ایران. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، شماره 4، دوره 2، ص 162-190. https://doi.org/10.22034/jrpl.2025.2061654.1151
16. حبیب نژاد سیداحمد و انصاری جم، حسن (1404). مخرج مشترکِ نظریّات تفکیک‌قوا (از تفکیک‌قوا در حقوق اساسی معاصر تا استقلال‌قوا در حقوق اساسی ایران). دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، شماره 3، دوره 2، ص 84-110. https://doi.org/10.22034/jrpl.2025.2055916.1141
17. دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا. پانزده‌جلدی، جلد7و13، چاپ دوم، مؤسسه‌انتشارات وچاپ دانشگاه‌تهران، تهران.
18.  سایبانی، علیرضا و شهرکی، محمود (1397). بررسی نقش دیوان عدالت اداری در رسیدگی به شکایات از دستگاه‌ها دولتی و غیر دولتی. نشریه مطالعات حقوق، شماره 26، ص 1 – 14.
19. شمس، عبدالله (1380). آیین دادرسی مدنی. جلد1، چاپ اول، میزان، تهران.
20. شمسایی مطلق، محبوبه (1397). تحلیل معیارهای تشخیص دعاوی قابل طرح در دیوان عدالت اداری با تأکید بر رویه قضایی، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما محمدرضا معین، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق، نراق.
21. صدرالحفاظی، سید نصرالله (1372). نظارت قضایی براعمال دولت در دیوان عدالت اداری، چاپ اول، نشر شهریار، تهران.
22. صدرزاده افشار، محسن (1384). آیین دادرسی مدنی وبازرگانی دادگاه‌های عمومی وانقلاب. تک جلدی، چاپ هشتم، جهاددانشگاهی واحدعلامه‌طباطبائی، تهران.
23. صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. (1364). صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. 3جلدی، ج3، چاپ اول، نشر اداره کل اوامر فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، تهران.
24. طباطبائی‌موتمنی، منوچهر (۱۳۸۷). حقوق اداری. چاپ چهاردهم، سمت، تهران.
25. کاتوزیان، ناصر (1371). وقایع حقوقی. چاپ اول، نشر یلدا، تهران.
26. کاشانی، جواد (1395). مرجع صالح برای رسیدگی به دعوای مسئولیت بطرفیت دولت. دیدگاه‌های حقوقی‌قضایی، شماره 73و74، ص129–168.
27. گرجی ازندریانی، علی اکبر (1387). حاکمیت قانون ومحدودیت های حق دادخواهی دردیوان عدالت اداری. شماره 9، نشریه حقوق اساسی، ص 149 – 190.
28. گروه پژوهشی، انتشارات چراغ دانش (1399). تصدیق خسارات در رویه دیوان عدالت اداری. چاپ اول، چراغ‌دانش، تهران.
29. محمد حسینی، فرشته (1399). حدود صلاحیت دیوان عدالت اداری در رسیدگی به دعوای مطالبه خسارت. نشریه رای، شماره 33، ص 93 – 105.
30. محمودی، جواد (1386). قانون جدید دیوان عدالت اداری دربوته نقد. نشریه حقوق اساسی، شماره 8، ص 223–240.
31. مدنی، سید جلال الدین (۱۳۸۹). حقوق اداری (دیوان عدالت اداری). چاپ اول، جلد سوم، انتشارات جنگل، تهران.
32. مطلبی فشارکی، فهیمه و عطریان، فرامرز (1397). حدود صلاحیت دیوان عدالت اداری در نظارت بر آراء دادگاه‌های اداری. نشریه مطالعات حقوق، شماره 20، ص 45 – 56.
33. معین، محمد (1383). فرهنگ فارسی معین. تک جلدی، چاپ چهارم، انتشارات معین، تهران.
34. معین، محمد (1386). فرهنگ فارسی معین دو جلدی. جلد1و2، چاپ چهارم، آدنا، تهران.
35. موسی‌زاده، رضا (۱۳۸۹). حقوق اداری ۱و۲. چاپ سیزدهم، نشر میزان، تهران.
36. مولابیگی، غلامرضا (1393). صلاحیت وآیین دادرسی دیوان عدالت اداری. چاپ اول، جنگل، تهران.
37. میرداماد نجف آبادی، سیدعلی (1390). صلاحیت وحدود اختیارات دیوان عدالت اداری. نشریه اندیشه‌های حقوق عمومی، شماره 1، ص 35 – 66.
38. ویژه، محمدرضا (1388). تحلیلی بر صلاحیت‌های هیات عمومی دیوان عدالت اداری، نشریه حقوق و مصلحت، شماره 5، ص 111–127.
39. هداوند، مهدی و آقایی طوق، مسلم (1389). دادگاه‌های اختصاصی اداری در پرتو اصول و آیین‌های دادرسی منصفانه (حقوق ایران و مطالعه تطبیقی). چاپ اول، انتشارات خرسندی، تهران.
40. هدایت نیا گنجی، فرج الله (1382). جایگاه دیوان عدالت اداری در رسیدگی به شکایات مردم از دستگاه‌های دولتی. نشریه رواق اندیشه، شماره 19، ص 35–52.
منابع عربی
41. ابن منظور، محمدبن‌مکرم‌بن‌علی، أبو الفضل، جمال‌الدین (1414ق). لسان العرب. پانزده‌جلدی، جلد4، چاپ سوم، انتشارات دارصادر، بیروت.
42. زمخشری، أبوالقاسم محمودبن‌عمروبن‌أحمد (1419ق). أساس البلاغه. جلد1، چاپ‌اول، بیروت.
43. شهید اول، ابوعبدالله شمس‌الدین محمد بن‌مکی بن‌محمدشامی عاملی جزینی (1371). الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه. 3جلدی، جلد2، چاپ اول، نشر جامعه مدرسین قم، قم.
44. شهیدثانی، زین الدین بن علی (1410 ق). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. 10جلدی، ج3، چاپ اول، داوری، قم.
45. الفراهیدی، الخلیل‌بن‌احمد (1409ق). کتاب العین. جلد4، چاپ دوم، مؤسسه دارالهجره، تهران.
46. موسوی خمینی، سید روح الله (1368). تحریرالوسیله. دو جلدی، جلد2، چاپ اول، مؤسسه تنظیم ونشرآثارامام خمینی، تهران.
47. نجفی جواهری، محمد حسن (صاحب جواهر) (1362). جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام. 43جلد، جلد40، چاپ هفتم، انتشارات دارإحیاء التراث العربی، بیروت.
تارنما
48.      https://ara.divan-edalat.ir
49.      https://dotic.ir
50.      https://qavanin.ir
51.      https://rc.majlis.ir
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.