تحقیق و توسعه در حقوق مالی و مالیاتی

تحقیق و توسعه در حقوق مالی و مالیاتی

قدرت مؤسس و طراحی مالی قانون اساسی: بازاندیشی در جایگاه تأسیسی مالیات و بودجه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه حقوق عمومی و بین الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، مازندران، بابلسر، ایران
چکیده
مالیات، بودجه، خزانه و حسابرسی در حقوق عمومی غالباً در قلمروهای جداگانه بررسی می‌شوند. مسئله زمانی پدید می‌آید که هر تصمیم مالی در ظاهر مستند به قانون باشد، اما پراکندگی اختیارها و جریان‌های مالی، موضوع واقعی تصمیم مجلس و مسئولیت نهایی را نامعلوم کند. در چنین وضعی، ذکر عنوان مالیات در قانون ممکن است با شکل‌گیری بار واقعی در مقرره اجرایی همراه شود؛ منبعی قانونی می‌تواند بیرون از تصویر جامع بودجه قرار گیرد؛ و انحراف ثبت‌شده در تفریغ نیز بدون پاسخ نهادی باقی بماند. این پژوهش با روش تحلیلی ـ نظری، نسبت قدرت مؤسس و اقتدار مالی دولت را بازسازی و اصول ۵۱ تا ۵۵ قانون اساسی را در ارتباط با اصول ۷۵ و ۱۲۶ تفسیر می‌کند. فرضیه آن است که قواعد بنیادین مالی، صورت حقوقی ظرفیت مادی حکومت و مرز خودبنیادی مالی آن را هم‌زمان تعیین می‌کنند. بر پایه این فرضیه، چهار معیار به دست آمده است؛ حفظ تصمیم تقنینی درباره عناصر اساسی هزینه و امتیاز مالیاتی؛ کفایت اطلاعات مؤثر بر رضایت بودجه‌ای؛ رؤیت‌پذیری و قابلیت ردیابی جریان‌های متکی بر قدرت، دارایی یا تضمین عمومی؛ و پیوند یافته‌های حسابرسی به پاسخ دستگاه و تصمیمات بعدی. نتیجه پژوهش، ضمانت اجرای یکسانی برای همه کاستی‌ها پیشنهاد نمی‌کند؛ اثر حقوقی و مرجع رسیدگی باید از قواعد مثبت هر مرحله استخراج شود. ارزش عملی این چارچوب در تعیین محل واقعی گسست و جلوگیری از آن است که قانونی بودن جداگانه اجزا، جابه‌جایی صلاحیت یا خروج برآیند مالی از نظارت عمومی را بپوشاند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
1.    باقری زرین‌قبایی، حسین؛ توسلی نایینی، منوچهر؛ و احمدی، سید محمدصادق (۱۳۹۸). «بررسی حدود صلاحیت رئیس‌جمهور در امور بودجه، تحدید و ابهام در قانون اساسی». مجلس و راهبرد، ۲۶(۹۹)، ۱۴۷-۱۸۲.
2.    بهادری جهرمی، علی؛ و فتاحی زفرقندی، علی (۱۴۰۴). «نظارت چرخه‌ای بر اجرای قوانین با بهره‌گیری از هوش مصنوعی و ارتقاء حکمرانی قانون‌مدار». تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، ۲(۴)، ۲۱-۵۶. https://doi.org/10.22034/jrpl.2025.2067761.1168
3.    شیرزاد، امید (۱۴۰۳). «بازخوانی اصل ۵۲ قانون اساسی در پرتو قانون اصلاح ساختار بودجه کل کشور». مطالعات حقوق عمومی، ۵۴(۳)، ۲۰۱۱-۲۰۳۲. https://doi.org/10.22059/jplsq.2023.354166.3255
4.    صفایی، سید حسین؛ و درویش‌زاده، محمدجواد (۱۴۰۴). «تحلیل فقهی و حقوقی مشروعیت مالیات‌ستانی از خسارت تأخیر تأدیه با تأکید بر نقد درآمدانگاری خسارت». تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، ۲(۳)، ۲۵۴-۲۸۸. https://doi.org/10.22034/jrpl.2025.2064385.1156
5.    علم‌الهدی، سید حجت‌الله؛ کدخدامرادی، کمال؛ و فراهانی، محمدصادق (۱۴۰۲). «ضوابط حاکم بر رسیدگی به لایحه بودجه». مجلس و راهبرد، ۳۰(۱۱۳)، ۲۸۹-۳۲۱. https://doi.org/10.22034/mr.2022.4942.4769
6.    نیکونهاد، حامد؛ و قارلقی، صدیقه (۱۳۹۶). «اصل عدم تخصیص در نظام حقوق اساسی ایران با نگاهی به نظرها و رویه شورای نگهبان». دانش حقوق عمومی، ۶(۱۷)، ۱۰۹-۱۳۳.
7.    کاکائی، جمال؛ و فهیمی، بهاره (۱۴۰۰). «ارزیابی حساب واحد خزانه در ایران». پژوهش‌های برنامه و توسعه، ۲(۴)، ۴۵-۷۲. https://doi.org/10.22034/pbr.2022.302585.1160
8.    کدخدایی، عباسعلی؛ طباطبایی‌نژاد، سیدمحمد؛ و فتاحی زفرقندی، علی (۱۳۹۸). «صلاحیت دیوان محاسبات کشور در نظارت مالی بر مؤسسات عمومی غیردولتی (مطالعه موردی رأی هیئت تخصصی دیوان عدالت اداری در خصوص نظارت دیوان محاسبات بر حساب‌های شهرداری‌ها)». دانش حقوق عمومی، ۸(۲۳)، ۱۹-۴۲. https://doi.org/10.22034/qjplk.2019.146
9.    منصوریان، مصطفی؛ و جعفرزاده بهاءآبادی، علیرضا (۱۴۰۳). «گستره و الزامات حقوقی حسابرسی مالی دیوان محاسبات کشور در پرتو نظرات شورای نگهبان». پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، ۲۵(۲)، ۳۷۱-۴۰۶. https://doi.org/10.30497/law.2024.245279.3432
10. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مصوب ۱۳۵۸، با بازنگری ۱۳۶۸.
11. قانون محاسبات عمومی کشور، مصوب ۱۳۶۶، با اصلاحات و الحاقات بعدی.
 
 
منابع انگلیسی
1.       Allen, R., & Radev, D. (2010). Extrabudgetary Funds. IMF Technical Notes and Manuals, 2010/09. Washington, DC: International Monetary Fund. https://doi.org/10.5089/9781455279470.005
2.       Bateman, W. (2020). Public Finance and Parliamentary Constitutionalism. Cambridge: Cambridge University Press.
3.       Blöchliger, H., & Kantorowicz, J. (2015). Fiscal Constitutions: An Empirical Assessment. OECD Economics Department Working Papers, No. 1248. Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/5jrxjctrxp8r-en
4.       Brennan, G., & Buchanan, J. M. (2000). The Power to Tax: Analytical Foundations of a Fiscal Constitution. Indianapolis: Liberty Fund. (Original work published 1980).
5.       Colón-Ríos, J. (2020). Constituent Power and the Law. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780198785989.001.0001
6.       Court of Justice of the European Union, Directorate-General for Research and Documentation. (2018). Scope of the Principle of the Legality of Taxation, Particularly in Relation to Value Added Tax. Research Note.
7.       Grimm, D. (2016). Constituent Power and Limits of Constitutional Amendments in German Perspective. Nomos: Le attualità nel diritto, 2, 1-8.
8.       INTOSAI. (2019a). INTOSAI-P 1: The Lima Declaration. Vienna: International Organisation of Supreme Audit Institutions.
9.       INTOSAI. (2019b). INTOSAI-P 10: Mexico Declaration on SAI Independence. Vienna: International Organisation of Supreme Audit Institutions.
10.   Lienert, I. (2010). Role of the Legislature in Budget Processes. IMF Technical Notes and Manuals, 2010/04. Washington, DC: International Monetary Fund. https://doi.org/10.5089/9781462398973.005
11.   Lienert, I. (2013). The Legal Framework for Public Finances and Budget Systems. In R. Allen, R. Hemming, & B. H. Potter (Eds.) , The International Handbook of Public Financial Management (pp. 63-83). London: Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9781137315304_4
12.   Loughlin, M. (2014). The Concept of Constituent Power. European Journal of Political Theory, 13(2), 218-237. https://doi.org/10.1177/1474885113488766
13.   Loughlin, M., & Walker, N. (Eds.). (2007). The Paradox of Constitutionalism: Constituent Power and Constitutional Form. Oxford: Oxford University Press.
14.   OECD. (2002). OECD Best Practices for Budget Transparency. OECD Journal on Budgeting, 1(3), 7-14. https://doi.org/10.1787/budget-v1-art14-en
15.   OECD. (2017). OECD Budget Transparency Toolkit: Practical Steps for Supporting Openness, Integrity and Accountability in Public Financial Management. Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264282070-en
16.   OECD. (2023). OECD Best Practices for Parliaments in Budgeting. OECD Journal on Budgeting, 23(1). https://doi.org/10.1787/33109e15-en
17.   Pattanayak, S., & Fainboim, I. (2010). Treasury Single Account: Concept, Design and Implementation Issues. IMF Working Paper No. 10/143. International Monetary Fund. https://doi.org/10.5089/9781455201266.001
18.   Schick, A. (2002). Can National Legislatures Regain an Effective Voice in Budget Policy? OECD Journal on Budgeting, 1(3), 15-42. https://doi.org/10.1787/budget-v1-art15-en
19.   Schmitt, C. (2008). Constitutional Theory (J. Seitzer, Trans. & Ed.). Durham, NC: Duke University Press.
20.   Sieyès, E. J. (2003). Political Writings (M. Sonenscher, Ed.). Indianapolis: Hackett Publishing.
21.   Stith, K. (1988). Congress’ Power of the Purse. Yale Law Journal, 97(7), 1343-1396.
22.   Wehner, J. (2006). Assessing the Power of the Purse: An Index of Legislative Budget Institutions. Political Studies, 54(4), 767-785. https://doi.org/10.1111/j.1467-9248.2006.00628.x
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.