تحقیق و توسعه در حقوق مالی و مالیاتی

تحقیق و توسعه در حقوق مالی و مالیاتی

سقوط تعهدات در چارچوب ریزساختارهای معاملاتی بورس؛ با تأکید بر کارکرد اتاق پایاپای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق خصوصی دانشکده حقوق دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران .
2 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق خصوصی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران
چکیده
سقوط تعهدات در حقوق مدنی، به‌طور سنتی، در پرتو اسبابی چون وفای به عهد، تهاتر و تبدیل تعهد و در چارچوب رابطه‌ای دوجانبه میان داین و مدیون تحلیل می‌شود. بااین‌حال، گسترش بازارهای سازمان‌یافته مالی و پیدایش ریزساختارهای معاملاتی بورس، این تصویر کلاسیک را دگرگون ساخته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و باتکیه‌بر مقررات بازار سرمایه ایران، می‌کوشد نشان دهد که تعهدات ناشی از معاملات بورسی، نه صرفاً محصول تراضی خصوصی، بلکه برآیند نظمی نهادی و قانونمند است. در این چارچوب، سقوط تعهد نه در لحظه توافق اولیه، بلکه در مرحله ثبت، تسویه و پایاپای و در بستر عملکرد شرکت سپرده‌گذاری مرکزی تحقق می‌یابد. اتاق پایاپای با تمرکز دیون، خالص‌سازی تعهدات و مدیریت ریسک نکول، رابطه مستقیم خریدار و فروشنده را به شبکه‌ای متمرکز از روابط نهادی تبدیل می‌کند و بدین‌سان، کارکردی نزدیک به تبدیل تعهد می‌یابد. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که ریزساختارهای معاملاتی و سازوکار پایاپای، تضمین‌کننده اجرای تعهدات و حافظ ثبات و اعتماد در بازار سرمایه‌اند. از این رو، بازخوانی مفهوم سقوط تعهدات در پرتو نظم نهادی بازار، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر در توسعه حقوق تعهدات معاصر به شمار می‌آید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
1.   اساسنامه سازمان بورس و اوراق بهادار مصوب ۱۳۸۴
2.   آیین‌نامه اجرایی قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران مصوب 1386
3.   آیین‌نامه معاملات در شرکت بورس اوراق بهادار تهران و لواحق آن مصوب 1385 شورای عالی بورس و اوراق بهادار
4.   حسینی, سیدعلی , ذوقی, محمدصادق و شهیدی, سیدمرتضی . (1398). نگاهی حقوقی به کارکرد، ماهیت و ساختار صندوق تضمین تسویه وجوه در بازار بورس و اوراق بهادار. تحقیقات مالی اسلامی, 9(1), 295-326. doi: 10.30497/ifr.2019.2406
5.   خوبیاری, حامد. (1405). تحلیل شرط مطابقت ایجاب و قبول از ناحیه شروط ضمن عقد. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی, 3(5), 225-252. https://doi.org/10.22034/jpl.2025.2069809.1234
رهام‌پور، میلاد؛ اسدی‌نژاد، سید محمد؛ و ایمان‌پور، اکبر. (۱۴۰۴). بررسی تطبیقی مبانی و آثار حقوقی مداخله طرفین در دوره تعلیق قرارداد معلق در حقوق ایران و اصول حقوقی قراردادهای اروپا، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، مقالات آماده انتشار. https://doi.org/10.22034/law.2025.2064967.1670
6.   دستورالعمل اجرایی افشای اطلاعات شرکت های ثبت شده نزد سازمان بورس و اوراق بهادار مصوب 3/5/86 هیئت مدیره سازمان بورس مصوب 1386,05,03 با اصلاحات و الحاقات بعدی
7.   دستورالعمل اجرایی نحوه انجام معاملات اوراق بهادار در فرابورس ایران مصوب 1388
8.   دستورالعمل تسویه و پایاپای معاملات بورس کالای ایران مصوب ۱۳۸۹
9.   دستورالعمل ثبت، سپرده‌گذاری، تسویه و پایاپای مصوب ۱۳۸۸
10.شهیدی، مهدی. (1404). سقوط تعهدات (چاپ بیستم). نشر مجد.
11.قانون توسعه ابزارها و نهادهای مالی جدید به منظور تسهیل اجرای سیاست‌های کلی اصل چهل و چهارم قانون اساسی مصوب 1388
12.کاتوزیان، ناصر. (1395). حقوق مدنی: نظریه عمومی تعهدات (چاپ هشتم). تهران: نشر میزان.
13.کاتوزیان، ناصر. (1404). دوره حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، جلد چهارم: اجرای قرارداد (چاپ نهم). گنج دانش.
منابع انگلیسی
1. Corcoran, A. M. (2013). International standards for central counterparties and replumbing the financial system: Retrofitting listed derivatives infrastructure for the global OTC derivatives market. Futures Industry, 33(4). (in english)
2. Ernst, T. H., & Spatt, C. S. (2025). Regulating market microstructure. Annual Review of Financial Economics, 17, 173–187. https://doi.org/10.1146/annurev-financial-112923-112656. (in english)
3. Krueger, T. M. (2006). Stock settlement and clearance in the United States. Journal of the Academy of Finance. (in english)
4. Madhavan, A. (2000). Market microstructure: A survey. Journal of Financial Markets, 3(3), 205–258. (in english)
5. Madhavan, A. (2002). Market microstructure: A practitioner’s guide. Financial Analysts Journal. (in english)
6. Niemeyer, J. (1994). Essays on market microstructure: Empirical evidence from some Nordic exchanges [Doctoral dissertation, Stockholm School of Economics]. (in english)
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.