تحقیق و توسعه در حقوق مالی و مالیاتی

تحقیق و توسعه در حقوق مالی و مالیاتی

عدالت مالیاتی و مالیات بر مجموع درآمد: تحلیلی حقوقی - نهادی از ظرفیت‌ها، موانع تقنینی و چالش‌های استقرار در نظام مالیاتی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش آموخته دکتری و پژوهشگر حقوق عمومی، پردیس بین‌المللی کاسپین دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
نظام‌های مالیاتی مدرن فراتر از کارکرد سنتی تحصیل درآمد برای خزانه‌داری عمومی، به عنوان ابزار بنیادین حقوق عمومی و سیاست‌گذاری بازتوزیعی جهت تنظیم ساختار اقتصادی، تعدیل نابرابری‌های درآمدی و تضمین همبستگی اجتماعی شناخته می‌شوند. بااین‌حال، حاکمیت دیرپای الگوی «منبع‌محور» در قانون مالیات‌های مستقیم ایران، به دلیل انتزاع پایه‌های مختلف درآمدی (حقوق، مشاغل، املاک و عایدی‌ها)، فقدان سنجش تجمیعی توان واقعی پرداخت، و اعطای معافیت‌های منبع‌پایه و غیرهدفمند، به واگرایی شدید از موازین «عدالت افقی» (تحمیل بار مالیاتی همسان بر افراد واجد ظرفیت اقتصادی برابر) و «عدالت عمودی» (اعمال نرخ‌های مؤثر تصاعدی بر صاحبان درآمدهای بالاتر) منتهی شده است. پژوهش کیفی - اسنادی حاضر با کاربست یک الگوی تحلیلی چهارلایه‌ای (شناسایی هنجاری، قلمرو شمول، کفایت ابزارهای تعدیل‌کننده و ضمانت اجرای حکمرانی داده)، به ارزیابی ظرفیت‌ها و چالش‌های گذار به نظام «مالیات بر مجموع درآمد» در بستر حقوقی و نهادی ایران می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه نظام کنونی را باید یک «نظام منبع‌محور تعدیل‌یافته» دانست که با تمهیداتی نظیر پایگاه اطلاعاتی ماده ۱۶۹ مکرر قانون مالیات‌های مستقیم (اصلاحی ۱۳۹۴) و سامانه‌های موضوع قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان (مصوب ۱۳۹۸) بسترهای اولیه داده‌محوری را فراهم ساخته است، اما تحقق عدالت مالیاتی ماهوی مستلزم بازتولید ساختاری قوانین، تفکیک دقیق نهادهای حقوقی «اعتبار مالیاتی تسویه‌پذیر»، «هزینه‌های قابل‌قبول معیشتی» و «معافیت‌های اقتصادی»، و توازن‌بخشی میان اقتدار وصول مالیات و تضمینات حقوق اساسی مؤدیان نظیر حریم خصوصی مالی (اصل ۲۲ قانون اساسی) و دادرسی منصفانه مالیاتی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

  قوانین و مقررات:
1.    قانون مالیات‌های مستقیم مصوب 03/۱۲/1366 با اصلاحات و الحاقات بعدی، روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران.
2.    قانون اصلاح قانون مالیات‌های مستقیم مصوب 31/۰۴/1394 مجلس شورای اسلامی، روزنامه رسمی جمهوری
3.    قانون قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان، ۱۳۹۸، مصوب 21/07/1398 مجلس شورای اسلامی، روزنامه رسمی جمهوری
4.    دادنامه ۱۴۰۲۳۱۳۹۰۰۰۳۰۶۱۰۹۲ مـورخ 24/۱۱/۱۴۰۲ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری درخصوص عدم ابطال بند ۵ بخشنامه شماره ۵/۱۴۰۲/۲۰۰ مورخ ۲۷/۲/۱۴۰۲ سازمان امور مالیاتی کشور، روزنامه رسمی جمهوری
5.    رای شماره 379 مورخ 27/04/1396 هیات عمومی دیوان عدالت اداری با موضوع ابطال بخشنامه‌های سازمان امور مالیاتی در خصوص تکالیف دفاتر اسناد رسمی، روزنامه رسمی جمهوری
6.    رای شماره 2945698 هیات تخصصی مالیاتی، بانکی دیوان عدالت اداری در خصوص ابطال بخشنامه شماره 200/1402/5 مورخ 27/2/1402 سازمان امور مالیاتی کشور، روزنامه رسمی جمهوری
7.    بخشنامه 200/1402/5  مورخه 27/02/1402  در رابطه با معافیت ماده 84 مربوط به احکام بند (و) تبصره 12 و بند (ص) تبصره 6 قانون بودجه سال 1402 کل کشور، سازمان امور مالیاتی کشور
8.    کتب و مقالات فارسی:
9.    کاتوزیان، ناصر (۱۳۹3). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران. تهران: شرکت سهامی انتشار. جلد (1) چاپ، هفتم
10. قاسمی بنابری، حمیدرضا؛ گودرزی، انسیه؛ موسوی، زینب؛ و محمدرضائی اردکانی، مهشید. (۱۴۰۳). «شاخص‌های عدالت‌محوری در نظام مالیاتی مبتنی بر قوانین مالیات‌های مستقیم و مالیات بر ارزش افزوده». پژوهشنامه مالیات، ۳۲(۶۲)، ۱۸۲– ۲۱۱. DOI: 10. 1186/taxjournal.32.62.182      
11. فرقان‌دوست حقیقی، کامبیز، و یاری، رسول (۱۳۸۶).  «بررسی عوامل لغو مالیات بر مجموع درآمد و امکان سنجی برقراری مجدد آن و تعیین مکانیزم وضع مالیات بر مجموع درآمد»  پژوهشنامه اقتصادی، 7(1)  (ویژه نامه مالیات) صفحات:141-161
12. درویش‌زاده، محمدجواد و صفایی، سید حسین. (۱۴۰۴). تحلیل فقهی و حقوقی مشروعیت مالیات‌ستانی از خسارت تأخیر تأدیه با تأکید بر نقد درآمدانگاری خسارت. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، ۲(3). https://doi.org/10.22034/jrpl.2025.2064385.1156
13. زاده‌نجف، محمدرضا، علی‌پور، محمدرضا، میرزاده کوهشاهی، نادر و رستمی، ولی. (۱۴۰۵). شفافیت مالیاتی در مقابله با برنامه‌ریزی مالیاتی تهاجمی شرکت‌های چندملیتی؛ مطالعه تطبیقی اتحادیه اروپایی و ایران. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، ۹(30) https://doi.org/10.22034/law.2025.2048711.1586
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.